ก้มหยิบของแล้วปวดหลัง ทั้งที่ไม่ได้ทำอะไรหนัก 🌿 กระดูกส่งสัญญาณมาสักพักแล้ว แต่เราไม่รู้จักมัน

คุณมาลี อายุ 52 ปี กินยาสเตียรอยด์รักษาโรคข้ออักเสบมา 2 ปี วันหนึ่งก้มหยิบกระเป๋า ได้ยินเสียงดัง ปวดหลังทันที เอกซเรย์พบกระดูกสันหลังหัก ทั้งที่ไม่ได้ล้มเลย เธอบอกว่า "ไม่รู้ว่ายาที่กินทุกวันจะทำแบบนี้ได้"

ถ้าคุณหรือคนที่รักกำลังกินยาสเตียรอยด์อยู่ บทความนี้อาจป้องกันได้ก่อนที่จะสายเกินไป

ทำไมยาที่หมอสั่งจึงทำให้กระดูกบางลงได้ภายในเวลาเพียง 3 เดือน

ยาที่ช่วยให้ข้อหยุดอักเสบ ยาที่ทำให้โรคลูปัสสงบ ยาที่ช่วยให้หายใจได้สะดวกขึ้น — ยาสเตียรอยด์คือเครื่องมือที่แพทย์พึ่งพาในการรักษาโรคหลายสิบชนิดทั่วโลก

แต่มีสิ่งหนึ่งที่ยาเหล่านี้ทำอยู่ตลอดเวลา โดยที่ร่างกายไม่ส่งสัญญาณเตือนใดๆ

กระดูกกำลังบางลงทุกวัน เงียบๆ ไม่ปวด ไม่บวม ไม่มีอาการ — จนกว่าจะสายเกินไป

กาลครั้งหนึ่ง มีคุณมาลี อายุ 52 ปี ครูโรงเรียนประถมที่อยู่กับลูกสาวและหลานสองคน เธอเป็นโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์มาสี่ปีและกินยาสเตียรอยด์ตามที่หมอสั่งอย่างสม่ำเสมอ ข้อไม่ปวด ชีวิตดำเนินไปได้ปกติ

ทุกวัน เธอตื่นเช้ากินยา ส่งหลานไปโรงเรียน สอนหนังสือ กลับบ้านทำกับข้าว ไม่มีอะไรผิดปกติ ไม่มีสัญญาณใดบอกว่ากระดูกกำลังเปลี่ยนไปทีละน้อย

จนกระทั่งวันหนึ่ง ระหว่างก้มหยิบกระเป๋าหนังสือออกจากที่นั่งรถ เธอได้ยินเสียงบางอย่างดังขึ้น แล้วรู้สึกปวดหลังอย่างรุนแรงราวกับมีอะไรฉีกขาดข้างใน

เพราะเหตุนั้น เธอเดินลำบาก นอนไม่ได้ ต้องลาสอนหลายสัปดาห์ สิ่งที่เคยทำได้ง่ายในชีวิตประจำวันกลายเป็นเรื่องทรมาน ลูกสาวต้องหยุดงานมาดูแล ทุกบทบาทที่เธอเป็น — ครู แม่ ยาย — หยุดลงในชั่วพริบตา

เพราะเหตุนั้น เธอลังเลที่จะไปพบแพทย์ กลัวว่าจะต้องหยุดยาสเตียรอยด์แล้วข้ออักเสบกำเริบจนทนไม่ไหว หรือกลัวว่าจะต้องผ่าตัดกระดูกสันหลังซึ่งฟังดูน่ากลัวมาก

จนในที่สุด ลูกสาวพาเธอมาพบแพทย์ เอกซเรย์พบกระดูกสันหลังระดับอกหักจากความเปราะบาง ไม่ใช่จากการล้มหรือถูกกระแทก แต่จากแรงธรรมดาของการก้มตัว ซึ่งเป็นผลสะสมของยาสเตียรอยด์ที่ไม่ได้รับการป้องกันกระดูกควบคู่มาตลอด

และตั้งแต่นั้นมา เธอได้รับการดูแลกระดูกควบคู่กับการรักษาโรคข้ออักเสบ ยาสเตียรอยด์ยังคงอยู่เพื่อควบคุมการอักเสบ แต่มีแผนป้องกันกระดูกที่ชัดเจน เธอกลับไปสอนหนังสือ กลับไปเล่นกับหลาน และรู้ว่าตั้งแต่นี้ไป การก้มหยิบของไม่ใช่สิ่งที่ต้องกลัวอีกต่อไป

หลายคนไม่รู้ว่า กระดูกของเราไม่ได้เป็นของแข็งตายตัวอย่างที่เข้าใจ — มันมีชีวิต สร้างใหม่ สลายเก่า อยู่ตลอดเวลา เหมือนบ้านที่ต้องซ่อมแซมและรื้อส่วนที่ชำรุดทิ้งอยู่เสมอ ในคนปกติ กระบวนการสร้างและสลายนี้สมดุลกัน ทำให้กระดูกคงความแข็งแรงไว้ได้

ยาสเตียรอยด์รบกวนสมดุลนี้พร้อมกันสองทาง — เร่งการ "รื้อ" และชะลอการ "สร้าง" ในเวลาเดียวกัน ผลคือกระดูกบางลงเร็วกว่าที่ร่างกายจะทดแทนได้ทัน และสิ่งนี้เกิดเร็วที่สุดในช่วง 3-6 เดือนแรกหลังเริ่มใช้ยา ก่อนที่ผู้ป่วยส่วนใหญ่จะรู้สึกว่ามีอะไรผิดปกติ

นอกจากนี้ สเตียรอยด์ยังลดการดูดซึมแคลเซียมจากอาหาร เพิ่มการขับแคลเซียมออกทางไต และลดระดับฮอร์โมนเพศที่จำเป็นต่อความหนาแน่นของกระดูก สามสิ่งนี้ทำงานพร้อมกัน ทำให้กระดูกเสียแคลเซียมเร็วขึ้นอีก

ทำไมอาการจึงเงียบสงัดจนกระทั่งหักแล้วจึงรู้? เพราะส่วนที่บางลงเร็วที่สุดคือเนื้อกระดูกโครงร่างภายในที่อยู่ในกระดูกสันหลัง ซึ่งเปราะบางและรับแรงได้น้อยลงมาก จนแรงธรรมดาอย่างการก้มตัว ยกของเล็กน้อย หรือแม้แต่การไออย่างแรงก็เพียงพอที่จะทำให้หักได้ โดยที่ก่อนหน้านั้นไม่มีความเจ็บปวดเตือนเลยแม้แต่น้อย

กระดูกพรุนจากสเตียรอยด์ (Glucocorticoid-Induced Osteoporosis) คือภาวะที่มวลกระดูกลดลงอย่างมีนัยสำคัญเนื่องจากการได้รับยาสเตียรอยด์ระยะยาว พบได้ในผู้ป่วยที่ใช้ยานี้เพื่อรักษาโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ โรคลูปัส โรคหืด โรคลำไส้อักเสบ โรคผิวหนังอักเสบ และโรคอื่นๆ อีกมากมาย

สาเหตุหลักมาจากสามกลไกที่ทำงานพร้อมกัน ได้แก่ การลดการดูดซึมแคลเซียมจากอาหาร การกดการทำงานของเซลล์สร้างกระดูก และการลดระดับฮอร์โมนที่สำคัญต่อการรักษาความหนาแน่นของกระดูก

อาการในช่วงแรกมักเงียบสงัดโดยสมบูรณ์ เพราะมวลกระดูกที่ลดลงไม่ก่อให้เกิดความเจ็บปวดโดยตรง จนกว่าจะเกิดกระดูกหักขึ้น ซึ่งพบบ่อยที่กระดูกสันหลัง ข้อมือ และสะโพก มักเกิดจากแรงกระทบเพียงเล็กน้อยที่ในคนปกติไม่ควรทำให้กระดูกหักได้

ปัจจัยที่ทำให้เสี่ยงมากขึ้น

• กินสเตียรอยด์ขนาดตั้งแต่ 5 มิลลิกรัมต่อวันขึ้นไป ต่อเนื่องกันนาน 3 เดือนหรือมากกว่า • อายุเกิน 50 ปี หรือผ่านการหมดประจำเดือนแล้ว • เคยมีประวัติกระดูกหักจากแรงกระทบเพียงเล็กน้อยในอดีต • มีค่าความหนาแน่นมวลกระดูกต่ำอยู่แล้วก่อนเริ่มใช้ยา • เป็นโรคที่ต้องใช้สเตียรอยด์ระยะยาว เช่น โรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ โรคลูปัส หรือโรคหืดเรื้อรัง

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

การวินิจฉัยเริ่มจากการซักประวัติอย่างละเอียด โดยเฉพาะประวัติการใช้สเตียรอยด์ ระยะเวลา และขนาดยา รวมถึงประวัติกระดูกหักในอดีต ประวัติครอบครัว และอาการที่เกิดขึ้น

การตรวจร่างกายจะประเมินความสูงที่อาจลดลงโดยไม่รู้ตัว ลักษณะหลังโก่งงอ และจุดกดเจ็บบริเวณกระดูกสันหลัง

การตรวจวัดความหนาแน่นมวลกระดูก (DXA scan) คือการตรวจมาตรฐานที่สำคัญที่สุด ใช้เวลาเพียง 15-20 นาที ไม่เจ็บปวด ให้ค่าที่บอกระดับความหนาแน่นของกระดูกเทียบกับมาตรฐาน เพื่อประเมินความเสี่ยงและวางแผนการรักษา

การเอกซเรย์กระดูกสันหลังช่วยตรวจหากระดูกหักที่อาจเกิดขึ้นโดยไม่มีอาการ ซึ่งพบได้บ่อยในกลุ่มนี้มากกว่าที่คาดคิด

ในบางกรณีแพทย์จะนำข้อมูลทั้งหมด ทั้งอายุ ขนาดยา และค่าความหนาแน่นมวลกระดูก ไปคำนวณในระบบประเมินความเสี่ยงกระดูกหักมาตรฐาน เพื่อวางแผนการรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละบุคคลอย่างแท้จริง

แนวทางการรักษาและป้องกัน

สิ่งแรกที่ทุกคนควรได้รับทันทีที่เริ่มใช้สเตียรอยด์ คือ แคลเซียม 1,000-1,500 มิลลิกรัมต่อวัน และวิตามินดี 800-1,000 หน่วยสากลต่อวัน เพื่อชดเชยสิ่งที่ยากำลังดึงออกจากกระดูก ควบคู่กับการออกกำลังกายที่มีแรงกระทบกับพื้น เช่น เดินเร็ว วิ่งเหยาะ ขึ้นบันได หรือเต้นรำ เพื่อกระตุ้นเซลล์สร้างกระดูกให้ทำงานต่อเนื่อง

สำหรับผู้ที่ใช้สเตียรอยด์ขนาดตั้งแต่ 5 มิลลิกรัมต่อวันนานกว่า 3 เดือน

หมอจะยังไม่รีบสั่งยาบำรุงกระดูกทันทีที่รู้ว่าคุณกินสเตียรอยด์อยู่นะครับ เพราะสิ่งที่หมอต้องรู้ก่อนคือ **ตอนนี้กระดูกของคุณเสี่ยงแค่ไหน **ถ้ากินสเตียรอยด์มานานเกิน 3 เดือน หมอจะดูอยู่ 3 อย่างด้วยกัน อย่างแรกคือกินขนาดเท่าไหร่ต่อวัน อย่างที่สองคือความหนาแน่นของกระดูกตอนนี้เป็นอย่างไร วัดได้ด้วยเครื่องที่เรียกว่า DXA ไม่เจ็บเลยครับ ใช้เวลาแค่ไม่กี่นาที และอย่างที่สามคือโอกาสที่กระดูกจะหักในอีก 10 ปีข้างหน้า ซึ่งคำนวณได้จากโปรแกรมสากลที่เรียกว่า FRAX

ถ้าความเสี่ยงต่ำ หมอก็แค่แนะนำให้กินแคลเซียมกับวิตามินดีเสริมไปก่อน แต่ถ้าความเสี่ยงสูงขึ้นมา หมอถึงจะพิจารณาเพิ่มยากลุ่มที่ช่วยชะลอการสลายของกระดูกให้โดยเฉพาะครับ

สิ่งที่อยากให้จำไว้คือ อย่ารอให้กระดูกหักก่อน เพราะกระดูกที่เสียไปแล้วฟื้นคืนได้ยากกว่าการป้องกันตั้งแต่ต้นมากครับ

ในคนไข้ที่มีความเสี่ยงสูง แพทย์มักพิจารณาเพิ่มยากลุ่มไบสฟอสโฟเนต (bisphosphonate) ทางปาก เช่น อะเลนโดรเนต หรือ ริเซโดรเนต กินสัปดาห์ละครั้งหรือเดือนละครั้ง ยากลุ่มนี้ช่วยชะลอการสลายกระดูกและลดความเสี่ยงกระดูกหักได้อย่างมีหลักฐานรองรับ

เมื่อไหร่ที่การให้ยาทางหลอดเลือดดำคือคำตอบที่ถูกต้อง: ในผู้ที่กินยาทางปากไม่ได้ มีปัญหากระเพาะอาหารหรือหลอดอาหาร หรือมีความเสี่ยงกระดูกหักสูงมาก แพทย์อาจพิจารณาให้โซเลโดรเนต (zoledronate) ทางหลอดเลือดดำปีละครั้ง ซึ่งสะดวกกว่าการกินยาทุกสัปดาห์และมีประสิทธิภาพสูงในการป้องกันกระดูกหัก

สิ่งสำคัญที่สุดคือจังหวะเวลา — การป้องกันกระดูกควรเริ่มพร้อมกันกับวันแรกที่ใช้สเตียรอยด์ ไม่ใช่รอจนกระดูกหักแล้วค่อยเริ่มแก้ไข

พยากรณ์โรค

ข่าวดีคือ ถ้าได้รับการป้องกันตั้งแต่เริ่มใช้ยาสเตียรอยด์ ความเสี่ยงกระดูกหักลดลงได้อย่างมีนัยสำคัญ และผู้ป่วยส่วนใหญ่ดำเนินชีวิตได้ตามปกติโดยไม่ต้องเผชิญกับกระดูกหักเลย

สำหรับผู้ที่เริ่มมีมวลกระดูกลดลงไปแล้ว มวลกระดูกบางส่วนสามารถฟื้นตัวได้หลังหยุดสเตียรอยด์ประกอบกับการรักษาที่เหมาะสม แต่ต้องอาศัยเวลาและความต่อเนื่อง ไม่สามารถฟื้นได้เองในชั่วข้ามคืน

ในผู้ที่ต้องใช้สเตียรอยด์ระยะยาวต่อเนื่อง การติดตามค่าความหนาแน่นมวลกระดูกทุก 1-2 ปีช่วยให้แพทย์ปรับแผนการรักษาได้ทันท่วงที ก่อนที่ความเสี่ยงจะสะสมจนมากเกินไป

หากไม่ได้รับการดูแล

เมื่อไม่ได้รับการป้องกัน สิ่งที่พบได้มากที่สุดคือกระดูกหักจากความเปราะบาง โดยเฉพาะกระดูกสันหลัง ซึ่งบางครั้งเกิดขึ้นจากการก้มตัว ไออย่างแรง หรือยกของเพียงเล็กน้อย ที่น่าสังเกตคือกระดูกสันหลังหักจากสเตียรอยด์อาจเกิดขึ้นได้แม้ค่าความหนาแน่นมวลกระดูกยังไม่ถึงเกณฑ์ "กระดูกพรุน" ในทั่วไป

กระดูกสันหลังที่หักสะสมหลายจุดอาจนำไปสู่หลังโก่ง ความสูงลดลงโดยไม่รู้ตัว และปวดหลังเรื้อรัง ซึ่งกระทบต่อคุณภาพชีวิตในระยะยาว

กระดูกสะโพกหักเป็นภาวะที่ต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะใช้เวลาฟื้นฟูนานและต้องการการดูแลอย่างต่อเนื่อง ในผู้สูงอายุอาจส่งผลต่อความสามารถในการเดินและการดูแลตัวเองได้ในระยะยาว

วิธีดูแลตัวเองเพื่อป้องกัน

• แจ้งแพทย์ทุกคนที่รักษาคุณว่ากำลังใช้ยาสเตียรอยด์ เพื่อวางแผนป้องกันกระดูกตั้งแต่เริ่มต้น • รับประทานแคลเซียมและวิตามินดีตามที่แพทย์แนะนำ สม่ำเสมอทุกวันโดยไม่ขาด • ออกกำลังกายแบบมีแรงกระทบปานกลาง เช่น เดินเร็ว 30 นาที อย่างน้อย 5 วันต่อสัปดาห์ • ตรวจวัดความหนาแน่นมวลกระดูกตามที่แพทย์นัด เพื่อติดตามผลและปรับแผนการรักษา • ร่วมกับแพทย์ปรับขนาดสเตียรอยด์ให้ต่ำที่สุดที่ยังควบคุมโรคได้ดี ไม่หยุดยาเองโดยไม่ปรึกษา

ถามตอบเรื่องที่หลายคนสงสัย

ถาม: กินสเตียรอยด์แค่นิดเดียว กระดูกจะพรุนได้จริงหรือ

ตอบ: ขนาดที่ถือว่ามีผลต่อกระดูกอย่างชัดเจนคือตั้งแต่ 5 มิลลิกรัมต่อวันขึ้นไป กินต่อเนื่องอย่างน้อย 3 เดือน แม้ดูน้อย แต่ผลสะสมจากการใช้ยาสม่ำเสมอเป็นเวลานานมีนัยสำคัญมาก ถ้าไม่แน่ใจว่าขนาดที่ตัวเองกินอยู่อยู่ในเกณฑ์ที่ต้องป้องกันกระดูกหรือไม่ ให้ถามแพทย์ได้เลยครับ

ถาม: ถ้าหยุดสเตียรอยด์ได้แล้ว กระดูกจะกลับมาแข็งแรงเองไหม

ตอบ: ฟื้นตัวได้บางส่วนครับ แต่ไม่ใช่ทั้งหมดและไม่เร็ว มวลกระดูกที่สูญเสียไปจะค่อยๆ ดีขึ้นหลังหยุดยา แต่กระบวนการนี้ช้าและอาจไม่กลับสู่ระดับเดิม การดูแลกระดูกอย่างจริงจังในขณะที่ยังใช้ยาอยู่จึงสำคัญกว่าการรอหยุดยาแล้วค่อยแก้ไขครับ

ถาม: ยากลุ่มไบสฟอสโฟเนตกินแล้วมีผลข้างเคียงอะไรบ้าง

ตอบ: ยาทางปากอาจทำให้รู้สึกไม่สบายบริเวณหลอดอาหารได้บ้าง การกินพร้อมน้ำสะอาดปริมาณมากแล้วนั่งหรือยืนอย่างน้อย 30 นาทีหลังกินช่วยลดอาการนี้ได้ ส่วนยาทางหลอดเลือดดำอาจมีไข้ต่ำๆ และปวดเมื่อยกล้ามเนื้อในวันแรกหลังได้รับ ซึ่งมักหายเองภายใน 1-2 วัน ผลข้างเคียงระยะยาวพบได้น้อยมากเมื่อใช้ตามคำแนะนำแพทย์ครับ

ถาม: คนอายุน้อยก็ต้องกังวลเรื่องนี้ด้วยไหม

ตอบ: ใช่ครับ กระดูกพรุนจากสเตียรอยด์เกิดได้ทุกช่วงอายุ เพราะยาออกฤทธิ์ต่อกลไกสร้างกระดูกโดยตรง ไม่เลือกอายุ ยิ่งใช้ยาขนาดสูงและนานยิ่งขึ้น ยิ่งต้องให้ความสนใจมากขึ้น โดยเฉพาะในเด็กและวัยรุ่นที่กระดูกยังอยู่ในช่วงสะสมมวลกระดูกสูงสุดของชีวิตครับ

เป็นข้อมูลที่หลายคนยังไม่รู้ ถ้าคิดว่ามีประโยชน์ ส่งต่อให้คนที่ห่วงใยได้ครับ

สรุปสิ่งที่ควรรู้

• สเตียรอยด์ขนาดตั้งแต่ 5 มิลลิกรัมต่อวัน ใช้ต่อเนื่องเกิน 3 เดือน ทำให้กระดูกบางลงได้โดยไม่มีสัญญาณเตือน • การสูญเสียมวลกระดูกเกิดเร็วที่สุดใน 3-6 เดือนแรกของการใช้ยา — จึงต้องป้องกันตั้งแต่ต้น ไม่ใช่รอ • แคลเซียม วิตามินดี และยาป้องกันกระดูก ควรเริ่มพร้อมกับสเตียรอยด์ ไม่ใช่รอจนกระดูกหัก • การตรวจวัดความหนาแน่นมวลกระดูกช่วยให้รู้สถานะกระดูกก่อนเกิดปัญหา • ยังกินสเตียรอยด์เพื่อรักษาโรคได้ต่อไป ขณะเดียวกันก็ดูแลกระดูกควบคู่กันได้เสมอ

ถ้าคุณหรือคนที่รักกำลังใช้ยาสเตียรอยด์อยู่ ไม่ว่าจะเพื่อรักษาโรคอะไร รู้ว่าคุณไม่ได้อยู่คนเดียวในเรื่องนี้ ผู้ป่วยจำนวนมากใช้ยาชนิดนี้มาหลายปีโดยไม่รู้ว่ามีทางป้องกันกระดูกควบคู่ไปได้

ดูแลกระดูกของตัวเอง ก็คือการดูแลความสามารถในการอยู่กับคนที่คุณรัก — เพราะร่างกายที่แข็งแรงช่วยให้คุณอยู่กับพวกเขาได้ยาวนานขึ้น

*บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไปด้านสุขภาพ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์สำหรับบุคคลใดบุคคลหนึ่ง หากมีอาการหรือข้อสงสัย กรุณาปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ

ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง

ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) — ศัลยแพทย์กระดูกและข้อ ธนินนิตย์คลินิก เชียงใหม่ Line: @doctorkeng | โทร 081-530-3666*

เอกสารอ้างอิง

  1. Humphrey, et al. 2022 American College of Rheumatology Guideline for the Prevention and Treatment of Glucocorticoid-Induced Osteoporosis. (2023). Arthritis Rheumatol. PMID: 37845798. DOI: 10.1002/art.42646

  2. Gregson, et al. UK clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis. (2022). Arch Osteoporos. PMID: 35378630. DOI: 10.1007/s11657-022-01061-5

  3. Eastell, et al. Pharmacological Management of Osteoporosis in Postmenopausal Women: An Endocrine Society* Clinical Practice Guideline. (2019). J Clin Endocrinol Metab. PMID: 30907953. DOI: 10.1210/jc.2019-00221

  4. Morin, Leslie, Schousboe. Osteoporosis: A Review. (2025). JAMA. PMID: 40587168. DOI: 10.1001/jama.2025.6003

  5. Ebeling, et al. Secondary Osteoporosis. (2022). Endocr Rev. PMID: 34476488. DOI: 10.1210/endrev/bnab028

  6. LeBoff, et al. The clinician's guide to prevention and treatment of osteoporosis. (2022). Osteoporos Int. PMID: 35478046. DOI: 10.1007/s00198-021-05900-y

  7. Capozzi, Scambia, Lello. Calcium, vitamin D, vitamin K2, and magnesium supplementation and skeletal health. (2020). Maturitas. PMID: 32972636. DOI: 10.1016/j.maturitas.2020.05.020

  8. Hu, Adachi. Glucocorticoid induced osteoporosis. (2019). Expert Rev Endocrinol Metab. PMID: 31094232. DOI: 10.1080/17446651.2019.1617131

  9. Briot. Bone and glucocorticoids. (2018). Ann Endocrinol (Paris). PMID: 29685453. DOI: 10.1016/j.ando.2018.04.016

  10. Whittier, Saag. Glucocorticoid-induced Osteoporosis. (2016). Rheum Dis Clin North Am. PMID: 26611558. DOI: 10.1016/j.rdc.2015.08.005

📖 อ่านคู่มือโรคฉบับเต็มได้ที่ ทำไมยาที่หมอสั่งจึงทำให้กระดูกบางลงได้ภายในเวลาเพียง 3 เดือน