5 สิ่งที่ร่างกายต้องการมากกว่าปกติหลังผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพก

แต่ส่วนใหญ่คนไข้ไม่รู้ว่าต้องเพิ่มอะไร และนั่นอาจเป็นเหตุผลที่แผลบางคนหายช้ากว่าที่ควร

กินอะไรให้แผลหาย — 5 สิ่งที่ร่างกายต้องการมากที่สุดหลังผ่าตัดข้อสะโพกเทียม

หลังผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพก หลายคนพยายามทำกายภาพบำบัดอย่างสม่ำเสมอ ทานยาตามที่หมอสั่ง และพักผ่อนให้พอ แต่มีสิ่งหนึ่งที่หลายคนมองข้ามโดยไม่รู้ตัว นั่นคือ "อาหาร"

ร่างกายในช่วงฟื้นตัวหลังผ่าตัดใหญ่ ต้องการสารอาหารมากกว่าช่วงปกติ เพื่อซ่อมแซมเนื้อเยื่อ สร้างกล้ามเนื้อ และช่วยให้กระดูกยึดกับข้อเทียมได้ดี

ถ้ากินแบบเดิมที่เคยกินมาตลอดชีวิต ร่างกายอาจได้รับวัตถุดิบไม่พอสำหรับการซ่อมแผลได้อย่างเต็มที่

คนไข้ผู้หญิงวัย 68 ปีรายหนึ่งมาพบผมหลังผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกได้ประมาณ 6 สัปดาห์ แผลยังไม่หายสนิท และเธอรู้สึกอ่อนเพลียกว่าที่คาดไว้มาก

ทุกวัน เธอเคยเป็นคนแอคทีฟ ทำกับข้าว ออกไปตลาด ดูแลหลาน แต่หลังผ่าตัด กิจวัตรทุกอย่างหยุดชะงัก

ระหว่างพูดคุยกัน ผมถามว่าช่วงนี้กินอะไรบ้าง เธอบอกว่า "กินข้าวต้ม ผักต้ม กลัวโปรตีนมาก เพราะคิดว่ากินมากไปไม่ดี"

และนั่นคือสิ่งที่ทำให้การฟื้นตัวของเธอล่าช้ากว่าที่ควร ร่างกายขาดวัตถุดิบที่จำเป็นในการซ่อมแซมตัวเอง แผลที่ควรหายภายใน 4 สัปดาห์จึงลากยาวออกไป และกล้ามเนื้อที่ควรแข็งแรงขึ้นก็ยังอ่อนแออยู่

หลังจากปรับแผนอาหารร่วมกัน เธอเริ่มรู้สึกแตกต่างภายในไม่กี่สัปดาห์

ร่างกายซ่อมตัวเองอย่างไรหลังผ่าตัด

หลังผ่าตัดใหญ่ ร่างกายเปรียบเหมือนบ้านที่ถูกรื้อเพื่อต่อเติม ช่างต้องการอิฐ ปูน เหล็ก และน้ำ ถ้าของขาดก็ซ่อมไม่ได้

เนื้อเยื่อที่ถูกตัดเปิดระหว่างผ่าตัดต้องการ "โปรตีน" เป็นวัตถุดิบหลักในการสร้างเซลล์ใหม่ ซ่อมแผล และรักษากล้ามเนื้อรอบสะโพกไม่ให้ฝ่อลีบ งานวิจัยพบว่าคนไข้ที่ผ่าตัดข้อสะโพกและข้อเข่าถึง 8.5 ถึง 50 เปอร์เซ็นต์มีภาวะขาดสารอาหาร และนั่นส่งผลโดยตรงต่อการหายของแผลและความเสี่ยงติดเชื้อ

กระดูกที่ต้องยึดเกาะกับข้อเทียมต้องการ "แคลเซียม" และ "วิตามินดี" เหมือนคอนกรีตที่ต้องการทั้งทรายและน้ำ วิตามินดีทำหน้าที่ช่วยให้ร่างกายดูดซึมแคลเซียมเข้าสู่กระดูก โดยเฉพาะในคนที่มีกระดูกพรุน ซึ่งการขาดวิตามินดีอาจส่งผลต่อความมั่นคงของข้อเทียมในระยะยาว

การเสียเลือดระหว่างผ่าตัดทำให้เม็ดเลือดแดงลดลง ส่งผลให้รู้สึกอ่อนเพลีย ร่างกายต้องการ "ธาตุเหล็ก" และ "โฟเลต" (วิตามินบีชนิดหนึ่ง) เพื่อสร้างเม็ดเลือดแดงขึ้นมาใหม่ เหมือนการเติมพลังงานให้กับระบบไฟฟ้าในบ้าน

ยาแก้ปวดกลุ่มมอร์ฟีนที่ใช้หลังผ่าตัดทำให้ลำไส้เคลื่อนไหวช้าลง ถ้าดื่มน้ำน้อยและกินอาหารที่มีกากใยน้อย ท้องผูกจะเป็นปัญหาที่รบกวนการฟื้นตัวอย่างมาก

สารอาหาร 5 กลุ่มที่ต้องให้ความสำคัญ

โปรตีนเป็นสิ่งแรกที่ต้องดูแล เนื้อปลา ไข่ เต้าหู้ ถั่ว นม และผลิตภัณฑ์จากนม ควรมีในทุกมื้ออาหาร ไม่ใช่แค่มื้อหลัก การขาดโปรตีนทำให้แผลหายช้าและกล้ามเนื้อฝ่อลีบระหว่างพักฟื้น

แคลเซียมและวิตามินดีทำงานคู่กันเสมอ นม โยเกิร์ต ปลาที่กินได้ทั้งก้าง เต้าหู้แข็ง ผักใบเขียวเข้ม และการออกไปรับแสงแดดอ่อนในตอนเช้าประมาณ 15 ถึง 20 นาทีช่วยให้ร่างกายสร้างวิตามินดีเองได้ ในบางกรณีที่แพทย์ตรวจพบว่าขาด อาจแนะนำให้เสริมในรูปของอาหารเสริม

ธาตุเหล็กและโฟเลตช่วยฟื้นภาวะซีดจากการเสียเลือด กินเนื้อแดงปรุงสุก ตับ ผักใบเขียวเข้ม ถั่ว และผลไม้ที่มีวิตามินซีร่วมด้วยจะช่วยให้ร่างกายดูดซึมธาตุเหล็กได้ดีขึ้น ในกรณีที่ซีดมากแพทย์อาจพิจารณาให้เสริมธาตุเหล็กในรูปเม็ดหรือยาฉีด

น้ำและกากใยช่วยแก้ท้องผูกจากยาแก้ปวด ดื่มน้ำสะอาดให้ได้อย่างน้อย 6 ถึง 8 แก้วต่อวัน กินผักและผลไม้ให้หลากหลายทุกวัน และขยับร่างกายเบา ๆ ตามที่นักกายภาพแนะนำ

สุดท้ายคือการควบคุมน้ำตาลในผู้ป่วยเบาหวาน น้ำตาลในเลือดที่สูงเกินไปรบกวนการทำงานของเม็ดเลือดขาวซึ่งเป็นตัวป้องกันการติดเชื้อ และทำให้แผลหายช้าลงอย่างมีนัยสำคัญ การปรึกษาแพทย์เรื่องการปรับยาในช่วงฟื้นตัวจึงสำคัญมาก

ใครที่ต้องระวังเป็นพิเศษ

• ผู้สูงอายุที่มักกินน้อยลงตามธรรมชาติและขาดโปรตีนโดยไม่รู้ตัว

• คนที่มีโรคเบาหวานและควบคุมน้ำตาลได้ไม่ดี

• คนที่มีกระดูกพรุนและขาดแคลเซียมหรือวิตามินดี

• คนที่เสียเลือดมากระหว่างผ่าตัดและมีภาวะโลหิตจางหลังผ่าตัด

• คนที่กินยาแก้ปวดมอร์ฟีนและไม่ดื่มน้ำหรือกินผักผลไม้เพียงพอ

แพทย์ดูสถานะโภชนาการอย่างไร

ทีมแพทย์จะประเมินสถานะโภชนาการตั้งแต่ก่อนผ่าตัด โดยซักประวัติการกินอาหาร ดูน้ำหนักและสัดส่วนร่างกาย และเจาะเลือดดูระดับ "อัลบูมิน" ซึ่งเป็นโปรตีนในเลือดที่บอกสถานะโภชนาการโดยรวม รวมถึงระดับธาตุเหล็ก เม็ดเลือดแดง และวิตามินดี

หลังผ่าตัด แพทย์จะติดตามระดับโปรตีนและเลือดในช่วง 2 สัปดาห์แรก เพื่อปรับแผนโภชนาการให้เหมาะกับแต่ละคน ถ้ากินอาหารได้น้อย นักโภชนากรอาจแนะนำอาหารเสริมสูตรพิเศษที่มีโปรตีนและแคลอรีสูงสำหรับช่วงฟื้นตัว

สิ่งที่ทำได้ทันทีตั้งแต่วันนี้

การดูแลโภชนาการไม่ต้องซับซ้อน เริ่มจากสิ่งง่าย ๆ ที่ทำได้ทันที

กินโปรตีนทุกมื้อ ไม่ข้ามมื้อ เลือกปลา ไข่ ถั่ว เต้าหู้ หรือนมก็ได้ ดื่มน้ำอย่างน้อย 6 ถึง 8 แก้วต่อวันและกินผักผลไม้ทุกวัน ออกไปรับแสงแดดอ่อนในตอนเช้า 15 ถึง 20 นาที และตรวจเลือดตามนัดเพื่อให้แพทย์ติดตามระดับสารอาหารที่สำคัญ

สำหรับคนไข้เบาหวาน วัดน้ำตาลสม่ำเสมอและปรึกษาแพทย์เรื่องยาให้เหมาะกับช่วงฟื้นตัว อย่าปรับยาเองโดยไม่ผ่านแพทย์

การฟื้นตัวเป็นอย่างไร

ถ้าได้รับสารอาหารครบถ้วน แผลผ่าตัดโดยทั่วไปจะหายภายใน 4 ถึง 6 สัปดาห์ กล้ามเนื้อรอบสะโพกจะแข็งแรงขึ้นอย่างต่อเนื่อง และในหลายกรณีสามารถกลับมาทำกิจกรรมที่ต้องการได้ภายใน 3 ถึง 6 เดือน

การดูแลโภชนาการที่ดีไม่ได้แค่เร่งการหายของแผล แต่ยังช่วยให้การทำกายภาพบำบัดได้ผลดีขึ้นด้วย เพราะกล้ามเนื้อที่มีวัตถุดิบพอก็ฟื้นตัวได้เร็วขึ้นตามไปด้วย

ถ้าไม่ดูแลเรื่องอาหารจะเกิดอะไรขึ้น

เมื่อร่างกายขาดสารอาหารในช่วงฟื้นตัว แผลผ่าตัดหายช้ากว่าที่ควร ทำให้มีโอกาสติดเชื้อมากขึ้น ภาวะโลหิตจางที่ไม่ได้รับการดูแลทำให้รู้สึกเหนื่อยง่าย วิงเวียน และทำกายภาพบำบัดได้น้อยลง กล้ามเนื้อที่ฝ่อลีบจากการขาดโปรตีนทำให้การฟื้นฟูใช้เวลานานขึ้น ในคนที่มีกระดูกพรุนและขาดแคลเซียมอย่างรุนแรง อาจส่งผลต่อความมั่นคงของข้อเทียมในระยะยาวได้

ป้องกันได้ด้วยสิ่งเหล่านี้

• กินโปรตีนทุกมื้อ (ปลา ไข่ ถั่ว เต้าหู้ นม) ไม่ข้ามมื้อ

• ดื่มน้ำอย่างน้อย 6 ถึง 8 แก้วต่อวัน และกินผักผลไม้ทุกวัน

• รับแสงแดดอ่อนในตอนเช้า 15 ถึง 20 นาที เพื่อช่วยสร้างวิตามินดี

• ตรวจเลือดตามนัดเพื่อติดตามระดับโปรตีน ธาตุเหล็ก และวิตามินดี

• คนไข้เบาหวานควรวัดน้ำตาลและปรึกษาแพทย์เรื่องยาให้เหมาะกับช่วงฟื้นตัว

คำถามที่พบบ่อย

ถาม: หลังผ่าตัดข้อสะโพกเทียม กินโปรตีนมากเกินไปจะเสียไตไหม?

ตอบ: ในคนที่ไตปกติ การเพิ่มโปรตีนในช่วงฟื้นตัวตามที่แนะนำอาจไม่เป็นอันตรายต่อไต แต่ถ้ามีโรคไตเรื้อรังอยู่แล้ว ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเพิ่มโปรตีน เพราะปริมาณที่เหมาะสมอาจแตกต่างออกไปในแต่ละคน

ถาม: ต้องซื้ออาหารเสริมพิเศษหลังผ่าตัดด้วยไหม?

ตอบ: ในหลายกรณีถ้ากินอาหารได้ปกติและครบหมู่ก็อาจไม่จำเป็นต้องซื้อเพิ่ม แต่ถ้ากินได้น้อยหรือแพทย์ตรวจพบว่าขาดวิตามินดีหรือธาตุเหล็ก การเสริมตามคำแนะนำของแพทย์จะช่วยได้มาก

ถาม: ท้องผูกหลังผ่าตัดทำอย่างไรดี?

ตอบ: ท้องผูกจากยาแก้ปวดกลุ่มมอร์ฟีนพบบ่อยมาก วิธีที่ช่วยได้คือดื่มน้ำให้พอ กินผักและผลไม้ที่มีกากใย และขยับร่างกายเบา ๆ ตามคำแนะนำนักกายภาพ ในบางกรณีแพทย์อาจสั่งยาช่วยลำไส้เพิ่มเติม

ถาม: คนไข้เบาหวานต้องระวังอะไรเป็นพิเศษในช่วงฟื้นตัว?

ตอบ: การควบคุมน้ำตาลในเลือดให้อยู่ในเกณฑ์ที่แพทย์กำหนดเป็นสิ่งสำคัญมาก เพราะน้ำตาลสูงจะทำให้แผลหายช้าและเสี่ยงติดเชื้อมากขึ้น ควรวัดน้ำตาลสม่ำเสมอและแจ้งแพทย์ทันทีถ้าค่าผิดปกติ

แล้วคุณล่ะครับ ช่วงนี้กินอาหารแบบไหนอยู่? หรือมีคำถามเรื่องโภชนาการในช่วงฟื้นตัว คอมเมนต์บอกได้เลยครับ

สรุปสิ่งที่ควรจำ

• โปรตีนคือวัตถุดิบหลักในการซ่อมแผลและรักษากล้ามเนื้อ ต้องกินทุกมื้อ ไม่ข้ามมื้อ

• แคลเซียมและวิตามินดีช่วยให้กระดูกยึดกับข้อเทียมได้ดี โดยเฉพาะในคนที่มีกระดูกพรุน

• ธาตุเหล็กและโฟเลตช่วยฟื้นภาวะซีดจากการเสียเลือด ทำให้มีแรงทำกายภาพ

• ดื่มน้ำและกินผักผลไม้ช่วยป้องกันท้องผูกจากยาแก้ปวด

• คนไข้เบาหวานต้องควบคุมน้ำตาลให้ดีเพราะน้ำตาลสูงทำให้แผลหายช้าและติดเชื้อง่าย

การฟื้นตัวจากการผ่าตัดข้อสะโพกเทียมต้องอาศัยหลายอย่างทำงานร่วมกัน กายภาพบำบัด ยา การพักผ่อน และอาหาร ล้วนสำคัญเท่ากัน ดูแลตัวเองให้ดีในช่วงนี้เพื่อให้กลับมาใช้ชีวิตได้อย่างที่ต้องการครับ

คุณไม่ได้เดินทางนี้คนเดียว มีทีมแพทย์และคนที่รักคอยสนับสนุนอยู่ตลอดครับ

บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับโภชนาการหลังผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพก ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล อาการและความเสี่ยงของแต่ละคนแตกต่างกัน ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการประเมินและวางแผนการดูแลที่เหมาะสมกับตัวคุณ

ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง

ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อได้ที่ Line ID @doctorkeng

เพิ่มเพื่อน Line https://lin.ee/swOi91Q โทร 081-5303666