เมื่อมะเร็งกระจายมาที่กระดูก: ต้อง "อด" หรือต้อง "อัด" สารอาหาร? ความจริงเรื่องปากท้องที่คนไข้และญาติมักเข้าใจผิด
วันนี้หมอมีเรื่องสำคัญที่อยากชวนคุย เป็นเรื่องที่หมอเจอแทบทุกวันที่คลินิก และเป็นเรื่องที่สร้างความลำบากใจให้กับทั้งคนไข้และญาติมากที่สุดเรื่องหนึ่ง นั่นคือเรื่องของ "การกิน" ครับ
มีคุณลุงท่านหนึ่ง สมมติว่าชื่อ "คุณลุงสมชาย" เดินประคองตัวเข้ามาในห้องตรวจพร้อมกับลูกสาว คุณลุงมีปัญหามะเร็งปอดที่กระจายมาที่กระดูกสันหลัง ทำให้มีอาการปวดหลังและเดินลำบาก แต่สิ่งที่ทำให้หมอตกใจไม่ใช่เรื่องกระดูกครับ แต่เป็นสภาพร่างกายของคุณลุงที่ดูซูบผอม แก้มตอบ และดูไม่มีแรงเลย
หมอถามว่า: "คุณลุงครับ ช่วงนี้ทานข้าวได้ไหมครับ น้ำหนักลดไปเยอะเลย?"
คุณลุงยังไม่ทันตอบ ลูกสาวรีบตอบแทนด้วยความหวังดีว่า: "คุณพ่อทานได้น้อยค่ะหมอ เพราะหนูคุมอาหารให้คุณพ่อเคร่งครัดมาก งดเนื้อสัตว์ทุกชนิด งดไข่ งดของหวาน งดแป้งขัดขาว ให้ทานแต่น้ำผักปั่นกับข้าวกล้องต้ม เพราะกลัวว่าถ้ากินของดีๆ เข้าไป จะไปเลี้ยงเซลล์มะเร็งให้โตเร็วค่ะ"
หมอฟังแล้วต้องรีบขออนุญาตจับมือคุณลุงและลูกสาว แล้วเชิญให้นั่งคุยกันยาวเลยครับ เพราะนี่คือ "ความรักที่มาพร้อมกับความเข้าใจผิด" ซึ่งอาจจะส่งผลร้ายกว่าตัวโรคมะเร็งเสียอีก
มะเร็งกระจายไปกระดูก คืออะไร?
ก่อนจะคุยเรื่องอาหาร เรามาทำความเข้าใจโรคนี้กันแบบง่าย ๆ ก่อนครับ
มะเร็งกระจายไปกระดูก (Metastatic Bone Disease) ไม่ใช่ "โรคมะเร็งกระดูก" ที่เกิดขึ้นเองที่กระดูกนะครับ แต่คือเซลล์มะเร็งจากอวัยวะอื่น เช่น ปอด เต้านม ต่อมลูกหมาก หรือไต ที่มันหลุดรอดเข้ากระแสเลือด แล้วเดินทางมา "ฝังตัว" และ "เติบโต" ที่กระดูก เหมือนวัชพืชที่ปลิวมาตกในกระถางต้นไม้ใหม่
เมื่อมันมาอยู่ที่กระดูก มันจะทำลายเนื้อกระดูก ทำให้กระดูกบาง เปราะ และหักง่าย แม้จะแค่บิดตัวหรือจามแรง ๆ ก็ตาม นอกจากนี้ยังทำให้เกิดอาการปวดลึก ๆ ปวดทรมาน โดยเฉพาะเวลากลางคืน
ทำไมคนไข้มะเร็งถึง "ห้ามอดอาหาร"?
หลายคนมีความเชื่อฝังใจว่า "ถ้าเรากินดี มะเร็งก็กินด้วย ถ้าเราอด มะเร็งก็อดตาย"
หมอขอเรียนตามตรงด้วยความเป็นห่วงครับว่า "ไม่จริง"
ธรรมชาติของเซลล์มะเร็ง มันคือเซลล์นักเลงครับ มันแย่งอาหารเก่งมาก ถ้าเรากินอาหารเข้าไปไม่พอ มะเร็งมันไม่ได้หยุดโตนะครับ แต่มันจะสร้างสารเคมีบางอย่างไปสั่งให้ร่างกายเรา "สลายกล้ามเนื้อและไขมันออกมาเป็นพลังงาน" ให้มันกิน
ผลที่ตามมาคืออะไรทราบไหมครับ? ตัวก้อนมะเร็งโตเอา ๆ แต่ตัวคนไข้กลับผอมแห้ง กล้ามเนื้อลีบ ไม่มีแรงเดิน ภูมิคุ้มกันตก เลือดจาง แผลกดทับถามหา และที่สำคัญคือ "ร่างกายอ่อนแอจนรับการรักษาต่อไม่ไหว"
การให้ยาเคมีบำบัด หรือการฉายแสง ต้องใช้ร่างกายที่แข็งแรงพอสมควรครับ ถ้าผลเลือดไม่ผ่าน เกล็ดเลือดต่ำ เม็ดเลือดขาวต่ำ หมอเจ้าของไข้ก็ให้ยาไม่ได้ การรักษาก็สะดุด
โจทย์สำคัญ: อาหารสำหรับคนไข้มะเร็งกระดูก
สำหรับคนไข้ที่มีการกระจายของโรคมาที่กระดูก เป้าหมายของการทานอาหารคือ:
-
คงน้ำหนักตัวและมวลกล้ามเนื้อให้ได้มากที่สุด
-
เสริมสร้างความแข็งแรงของกระดูกที่ยังเหลืออยู่
-
ซ่อมแซมเซลล์ปกติที่บาดเจ็บจากการรักษา
แล้วเราต้องกินอย่างไร? มีอะไรที่ต้องระวังเป็นพิเศษไหม? หมอสรุปเป็นข้อ ๆ ให้เข้าใจง่ายดังนี้ครับ
1. โปรตีน: พระเอกขี่ม้าขาวที่ห้ามขาด
ลืมความเชื่อที่ว่า "โปรตีนเลี้ยงมะเร็ง" ไปก่อนนะครับ เพราะในความเป็นจริง โปรตีนคือวัตถุดิบในการสร้างเม็ดเลือดและภูมิคุ้มกัน
คนไข้กลุ่มนี้ต้องการโปรตีนสูงกว่าคนทั่วไปเกือบ 2 เท่า เพื่อไปซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ
-
กินอะไรดี: ไข่ต้ม (โดยเฉพาะไข่ขาว กินวันละ 2-3 ฟองได้เลย), เนื้อปลา, อกไก่, เนื้อหมูไม่ติดมัน, เต้าหู้, ถั่วต่างๆ
-
ข้อควรระวัง: ต้องปรุง "สุก สะอาด 100%" เท่านั้น ห้ามทาน สุกๆ ดิบๆ เด็ดขาด เพราะภูมิคุ้มกันคนไข้มักจะไม่ดี เสี่ยงต่อการติดเชื้อในกระแสเลือดได้ง่ายมาก
2. แคลเซียม: ดาบสองคมที่ต้องระวัง
ข้อนี้สำคัญมาก และเป็นจุดที่แตกต่างจากคนทั่วไปครับ
ปกติเราจะบอกให้คนทานแคลเซียมเยอะ ๆ บำรุงกระดูกใช่ไหมครับ แต่สำหรับคนไข้มะเร็งกระจายไปกระดูก บางครั้งจะมีภาวะ "แคลเซียมในเลือดสูง" (Hypercalcemia) อยู่แล้ว เพราะกระดูกถูกมะเร็งทำลายจนแคลเซียมละลายออกมาในกระแสเลือด
- คำแนะนำ:
3. น้ำตาลและแป้ง: เดินสายกลาง
น้ำตาลไม่ได้เป็นยาพิษขนาดนั้นครับ แต่การทานน้ำตาลทราย หรือของหวานจัด ๆ ปริมาณมาก ก็กระตุ้นการอักเสบในร่างกายได้
-
เปลี่ยนวิธีคิด: ไม่ต้องงดแป้งครับ เพราะคนไข้ต้องการพลังงาน แต่ให้เปลี่ยนจาก "ข้าวขาว/ขนมปังขาว" มาเป็น "ข้าวกล้อง ข้าวไรซ์เบอร์รี่ ธัญพืช" แทน
-
หากคนไข้เบื่ออาหารมาก ทานอะไรไม่ได้เลย การให้ดื่มน้ำหวาน หรือทานขนมที่ชอบบ้างเพื่อให้มีแรงและสดชื่นขึ้น ก็เป็นสิ่งที่อนุโลมได้ครับ ดีกว่าปล่อยให้คนไข้ขาดสารอาหารจนช็อก
4. อาหารต้องห้าม (ของจริง)
สิ่งที่ต้องจำกัด หรือ "ห้าม" จริงๆ สำหรับคนไข้กลุ่มนี้ ไม่ใช่เนื้อสัตว์ครับ แต่คือ:
-
ของหมักดอง: ปลาร้าดิบ แหนมดิบ ผักดอง เพราะเสี่ยงเชื้อโรคและพยาธิ
-
อาหารสุกๆ ดิบๆ: กุ้งแช่น้ำปลา ลาบเลือด ซูชิปลาดิบ (ช่วงที่ให้คีโมควรงดก่อน)
-
ยาสมุนไพร/ยาต้ม/ยาลูกกลอนที่ไม่ได้มาตรฐาน: ข้อนี้หมอขอนะครับ หลายครั้งยาสมุนไพรที่โฆษณาว่ารักษามะเร็ง อาจมีสเตียรอยด์ปนเปื้อน หรือมีผลข้างเคียงต่อตับและไต ทำให้ตับอักเสบ ไตวาย จนรับยาแผนปัจจุบันต่อไม่ได้ เสียโอกาสในการรักษาไปอย่างน่าเสียดาย
-
แอลกอฮอล์และการสูบบุหรี่: ตัวทำลายกระดูกและลดประสิทธิภาพยา
การดูแลตัวเองและการรักษา
เมื่อมะเร็งมาที่กระดูก การรักษาเปลี่ยนไปตามอาการครับ ไม่ใช่ว่าเป็นระยะแพร่กระจายแล้วจะทำอะไรไม่ได้เลย เดี๋ยวนี้เทคโนโลยีการรักษาดีขึ้นมากครับ
-
ยา: มียาฉีดกลุ่มพิเศษที่ช่วยเคลือบกระดูก ลดการทำลายกระดูก ช่วยลดอาการปวด และลดโอกาสกระดูกหักได้ดีมาก
-
ฉายแสง: ช่วยลดปวดได้ดีเยี่ยม
-
การผ่าตัด: หมอจะพิจารณาผ่าตัดดามเหล็ก ก็ต่อเมื่อกระดูกท่อนนั้นดูท่าทางจะรับน้ำหนักไม่ไหว ใกล้จะหัก หรือหักไปแล้ว เพื่อให้คนไข้ลุกนั่ง ยืน เดิน ได้ ช่วยเหลือตัวเองได้ ไม่ต้องนอนติดเตียง
สรุป: กินให้อิ่ม นอนให้หลับ คือยาวิเศษ
สำหรับคนไข้และญาติที่กำลังต่อสู้กับโรคนี้อยู่ หมอขอเป็นกำลังใจให้นะครับ
อย่าให้ "ความกลัว" มาจำกัด "ความสุขในการกิน" ของคนไข้ การที่คนไข้ได้ทานอาหารอร่อย ๆ ที่ชอบ ปรุงสุกใหม่ สะอาด ร่วมโต๊ะกับลูกหลานอย่างมีความสุข สิ่งนี้ช่วยสร้าง "สารความสุข" (Endorphin) ที่ช่วยลดความเจ็บปวดและเสริมภูมิคุ้มกันได้ดีกว่ายาตัวไหน ๆ ครับ
จำไว้เสมอว่า "กองทัพต้องเดินด้วยท้อง" เราต้องกายร่างที่แข็งแรง เพื่อเป็นฐานทัพให้คุณหมอส่งยาเข้าไปสู้กับโรค ถ้าฐานทัพพังเพราะขาดอาหาร จะเอากำลังที่ไหนไปรบ จริงไหมครับ?
บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์ สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ 📱 Line ID: @doctorkeng
#มะเร็งกระดูก #มะเร็งแพร่กระจาย #อาหารผู้ป่วยมะเร็ง #ปวดหลัง #กระดูกหัก #โภชนาการบำบัด #ดูแลผู้สูงอายุ #หมอเก่งกระดูกและข้อ #กระดูกพรุน #สุขภาพผู้สูงวัย
คำถามที่พบบ่อย
Q: คุณหมอคะ ถ้ามะเร็งไปกระดูกแล้ว หนูต้องงดเนื้อสัตว์เลยไหมคะ?
A: ไม่จำเป็นค่ะ การงดเนื้อสัตว์อาจทำให้ร่างกายขาดโปรตีนที่จำเป็นต่อการฟื้นฟูและเสริมสร้างความแข็งแรงของกระดูกได้ค่ะ
Q: ถ้าหนูทานอาหารดีๆ เข้าไปเยอะๆ มะเร็งจะโตเร็วไหมคะ?
A: ความเชื่อนี้ไม่เป็นความจริงค่ะ ร่างกายที่ได้รับสารอาหารเพียงพอจะช่วยให้คนไข้แข็งแรงพอที่จะรับการรักษาได้ค่ะ
Q: แล้วต้องกินอะไรเสริมกระดูกเป็นพิเศษไหมคะ?
A: การทานอาหารที่มีแคลเซียมและวิตามินดีอย่างเพียงพอ อาจช่วยเสริมสร้างความแข็งแรงของกระดูกที่ยังเหลืออยู่ได้ค่ะ
Q: คนไข้มะเร็งกระดูกกินอะไรแล้วจะช่วยให้หายปวดได้บ้างคะ?
A: การได้รับสารอาหารที่เหมาะสมจะช่วยให้ร่างกายแข็งแรงขึ้น ซึ่งอาจส่งผลดีต่อการจัดการอาการปวดได้ค่ะ
Q: ถ้าคนไข้ผอมมาก กินอะไรไม่ได้เลย ต้องทำยังไงคะ?
A: ในกรณีที่ทานอาหารได้น้อย อาจปรึกษาคุณหมอหรือนักโภชนาการเพื่อหาแนวทางการเสริมสารอาหารที่เหมาะสมกับผู้ป่วยค่ะ
เอกสารอ้างอิง
[1] Argilés JM, et al. Cancer-associated cachexia - understanding the tumour macroenvironment and microenvironment to improve management. Nature reviews. Clinical oncology. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36806788/
[2] Roeland EJ, et al. Management of Cancer Cachexia: ASCO Guideline. Journal of clinical oncology : official journal of the American Society of Clinical Oncology. 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32432946/
[3] Fearon K, et al. Definition and classification of cancer cachexia: an international consensus. The Lancet. Oncology. 2011. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21296615/