3 ใน 10 ของผู้สูงอายุที่กระดูกสะโพกหัก ไม่มีชีวิตอยู่ถึง 1 ปีหลังจากนั้น

ไม่ใช่เพราะกระดูกหักรุนแรง แต่เพราะรอช้าเกินไป

กระดูกสะโพกหักในผู้สูงอายุ — เหตุใดเวลา 48 ชั่วโมงแรกจึงเปลี่ยนชีวิตได้

ผู้หญิงวัย 73 ปีรายหนึ่ง ลื่นล้มในห้องน้ำตอนตีสี่

เธอลุกไม่ได้ ปวดสะโพกมาก แต่ยังพูดคุยได้ปกติ

ครอบครัวนั่งคุยกันว่าควรรีบพาไปโรงพยาบาลหรือรอดูอีกวันก่อน บางคนในบ้านพูดว่า "แกแก่มากแล้ว ผ่าตัดไปก็อันตราย"

แต่สิ่งที่ครอบครัวไม่รู้ในตอนนั้น คือทุกชั่วโมงที่รอ โอกาสฟื้นตัวของคุณยายกำลังลดลงทีละน้อย

ทำไมกระดูกสะโพกหักถึงอันตรายขนาดนี้

กระดูกสะโพก คือจุดเชื่อมต่อระหว่างกระดูกต้นขากับกระดูกเชิงกราน เปรียบเหมือน "บานพับ" ที่รับน้ำหนักทุกครั้งที่เราเดิน ยืน หรือลุกนั่ง

ในผู้สูงอายุ กระดูกตรงบริเวณนี้มักบางและเปราะลงจากโรคกระดูกพรุน เหมือนท่อน้ำที่สนิมกินมานาน ดูปกติจากภายนอก แต่แรงกดเพียงเล็กน้อยก็หักได้

เมื่อกระดูกสะโพกหัก เส้นเลือดที่เลี้ยงหัวกระดูกต้นขามักถูกตัดขาด ยิ่งรอนาน หัวกระดูกยิ่งขาดเลือดและเสียหาย

ยิ่งไปกว่านั้น คนที่ลุกเดินไม่ได้จะนอนติดเตียง และในเวลาเพียงไม่กี่วัน ปอดอักเสบ เลือดอุดตันในเส้นเลือด แผลกดทับ จะตามมาทีละอย่าง

นั่นคือเหตุผลที่กระดูกสะโพกหักในผู้สูงอายุ ไม่ใช่เรื่องของกระดูกชิ้นเดียว แต่เป็นเรื่องของชีวิตทั้งชีวิต

กระดูกสะโพกหักมีกี่แบบ และแต่ละแบบต่างกันอย่างไร

กระดูกสะโพกหักที่พบบ่อยในผู้สูงอายุมี 2 ตำแหน่งหลัก

แบบแรก คือกระดูกคอสะโพกหัก (femoral neck fracture) ตรงส่วนที่เชื่อมหัวกระดูกกับลำตัว เป็นตำแหน่งที่เส้นเลือดเลี้ยงหัวกระดูกมักถูกทำลาย จึงต้องผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียมเป็นหลัก

แบบที่สอง คือกระดูกหักบริเวณโคนต้นขา (intertrochanteric fracture) เส้นเลือดส่วนใหญ่ยังปลอดภัย จึงสามารถใส่โลหะยึดกระดูกให้ติดกันได้

การวินิจฉัยว่าเป็นแบบไหน สำคัญมาก เพราะกำหนดวิธีผ่าตัดที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง

ใครเสี่ยงกระดูกสะโพกหักมากที่สุด

• ผู้สูงอายุวัย 65 ปีขึ้นไป โดยเฉพาะเพศหญิงหลังหมดประจำเดือน ซึ่งกระดูกพรุนเร็วกว่า

• มีโรคกระดูกพรุน (osteoporosis) หรือค่าความหนาแน่นกระดูกต่ำ

• มีปัญหาการทรงตัว เดินเซ เวียนหัว หรือต้องใช้ไม้ค้ำยัน

• ใช้ยาบางชนิด เช่น ยาลดความดัน ยานอนหลับ ที่ทำให้เวียนหัวและล้มง่าย

• บ้านมีพื้นลื่น ไม่มีราวจับในห้องน้ำหรือบันได

หมอวินิจฉัยอย่างไร

เมื่อผู้สูงอายุล้มและเดินไม่ได้ นั่นคือสัญญาณฉุกเฉิน

หมอจะซักประวัติว่าล้มอย่างไร ปวดที่ไหน และขาลงน้ำหนักได้ไหม ตรวจร่างกายจะพบว่าขาข้างที่หักมักสั้นกว่าปกติ และบิดออกด้านนอก

การเอกซเรย์ (X-ray) คือขั้นตอนสำคัญ สามารถเห็นรอยหักได้ในกรณีส่วนใหญ่ แต่ถ้าเอกซเรย์ไม่ชัดแต่อาการบ่งชี้มาก หมออาจสั่งตรวจ MRI เพื่อยืนยัน

การรักษา — การผ่าตัดคือคำตอบในผู้สูงอายุส่วนใหญ่

ข้อสำคัญที่หลายครอบครัวต้องเข้าใจ

กระดูกสะโพกหักในผู้สูงอายุ การผ่าตัดไม่ใช่ทางเลือก มันคือมาตรฐานการรักษาที่ปลอดภัยกว่าการรอในผู้ป่วยส่วนใหญ่

ยิ่งผ่าตัดเร็ว ยิ่งดี

จากการศึกษาผู้ป่วยกว่า 190,000 คน พบว่าการผ่าตัดภายใน 48 ชั่วโมงแรกลดความเสี่ยงการเสียชีวิตได้ถึง 26% เมื่อเทียบกับการรอนานกว่านั้น

วิธีผ่าตัดมีสองแนวทางหลัก ขึ้นอยู่กับตำแหน่งที่หักและสุขภาพโดยรวม

สำหรับกระดูกคอสะโพกหักแบบที่กระดูกเคลื่อน หมอจะพิจารณาระหว่างการเปลี่ยนหัวกระดูกเทียมบางส่วน หรือเปลี่ยนข้อสะโพกเทียมทั้งข้อ ขึ้นอยู่กับอายุ ระดับกิจกรรม และสุขภาพโดยรวม ผู้ที่ยังคล่องแคล่วและกิจกรรมดีอาจได้ประโยชน์จากการเปลี่ยนข้อทั้งข้อมากกว่าในระยะยาว

สำหรับกระดูกหักบริเวณโคนต้นขา หมอจะยึดกระดูกด้วยโลหะ ไม่ว่าจะเป็นสกรูพร้อมแผ่น หรือตะปูในช่องไขกระดูก ขึ้นอยู่กับความซับซ้อนของรอยหัก

หลังผ่าตัด เป้าหมายคือให้ผู้ป่วยลุกขึ้นเดินได้เร็วที่สุด บางครั้งภายในวันแรกหรือวันที่สองหลังผ่าตัด

หลังผ่าตัด คาดหวังอะไรได้บ้าง

ผู้ป่วยส่วนใหญ่ที่ได้รับการผ่าตัดทันเวลาและทำกายภาพบำบัดอย่างสม่ำเสมอ สามารถกลับมาเดินได้อีกครั้งในหลายกรณี

แต่ระยะเวลาฟื้นตัวแตกต่างกันตามแต่ละบุคคล บางคนอาจใช้เวลา 3–6 เดือนกว่าจะเดินได้คล่อง และบางคนอาจยังต้องพึ่งไม้ค้ำยันหรือเครื่องช่วยเดินในระยะยาว

ปัจจัยที่ส่งผลต่อการฟื้นตัว ได้แก่ สุขภาพก่อนหัก ภาวะความจำและสมอง และความสม่ำเสมอในการทำกายภาพบำบัด

ถ้าไม่ผ่าตัด หรือรอช้าเกินไป จะเกิดอะไร

การนอนติดเตียงโดยไม่ผ่าตัด ไม่ใช่ทางเลือกที่ปลอดภัย

ภายในไม่กี่วัน ปอดอักเสบจากการนอนนิ่ง เลือดดำอุดตันในขา และแผลกดทับที่ก้นและส้นเท้า จะเริ่มตามมาทีละอย่าง

ข้อมูลทางการแพทย์พบว่า กว่า 20–30% ของผู้สูงอายุที่ไม่ได้รับการผ่าตัดหรือรักษาช้า อาจไม่มีชีวิตอยู่ครบ 1 ปีหลังจากนั้น ไม่ใช่จากกระดูกหัก แต่จากภาวะแทรกซ้อนที่ตามมา

ป้องกันได้ไหม

• ตรวจวัดความหนาแน่นกระดูก (bone density test) ในผู้หญิงหลังอายุ 65 ปี หรือผู้ชายหลังอายุ 70 ปี

• รักษาโรคกระดูกพรุนด้วยยาถ้าค่ากระดูกต่ำ มีหลักฐานชัดว่ายาช่วยลดความเสี่ยงกระดูกหักในระยะยาว

• ออกกำลังกายฝึกการทรงตัว เช่น โยคะผู้สูงอายุ ไทชิ หรือเดินทุกวัน

• ปรับบ้านให้ปลอดภัย ราวจับในห้องน้ำ พื้นกันลื่น ไฟส่องสว่างเพียงพอ

• ตรวจยาที่ใช้ประจำกับหมอ เพราะยาบางชนิดอาจทำให้เวียนหัวและล้มง่าย

คำถามที่คนมักถาม

ถาม: ผู้สูงอายุอายุมากแล้ว ผ่าตัดกระดูกสะโพกอันตรายไหม? ตอบ: ความเสี่ยงจากการผ่าตัดมีอยู่ แต่ข้อมูลทางการแพทย์ชี้ว่าความเสี่ยงจากการไม่ผ่าตัดหรือรอช้ามักสูงกว่ามาก ทีมหมอจะประเมินความเสี่ยงเฉพาะบุคคลก่อนเสมอ เพื่อเลือกวิธีที่เหมาะสมและปลอดภัยที่สุด

ถาม: หลังผ่าตัดกระดูกสะโพก กลับมาเดินได้ไหม? ตอบ: ในหลายกรณี นักกายภาพบำบัดจะให้ผู้ป่วยลองลุกยืนหรือเดินตั้งแต่วันแรกหรือวันที่สองหลังผ่าตัด ระยะเวลาฟื้นตัวเต็มที่อาจใช้เวลา 3–6 เดือน ขึ้นอยู่กับสุขภาพโดยรวมและความสม่ำเสมอในการทำกายภาพบำบัด

ถาม: กระดูกสะโพกหักซ้ำได้ไหม? ตอบ: ได้ โดยเฉพาะถ้าไม่รักษาโรคกระดูกพรุนซึ่งเป็นสาเหตุเดิม ผู้ป่วยที่กระดูกสะโพกหักครั้งหนึ่งมีความเสี่ยงกระดูกหักซ้ำในอนาคต การรักษากระดูกพรุนหลังผ่าตัดจึงสำคัญมากและไม่ควรละเลย

ถาม: หลังผ่าตัดต้องกินยาอะไรเพิ่มเติม? ตอบ: นอกจากยาแก้ปวดและยาป้องกันเลือดอุดตัน แพทย์มักแนะนำให้ตรวจและรักษาโรคกระดูกพรุนด้วยยาในกลุ่มที่เหมาะสม เพราะมีหลักฐานว่าช่วยลดความเสี่ยงกระดูกหักซ้ำและอาจลดอัตราการเสียชีวิตได้

ถ้ามีผู้สูงอายุในบ้านหรือคนที่คุณห่วงใย ส่งบทความนี้ให้เขาอ่านได้เลยครับ เพราะข้อมูลนี้อาจช่วยให้ตัดสินใจได้ถูกต้องในวันที่จำเป็น

สิ่งที่ควรจำ

• กระดูกสะโพกหักในผู้สูงอายุ คือภาวะฉุกเฉินที่ต้องผ่าตัดโดยเร็ว ไม่ใช่รอดูอาการ

• การผ่าตัดภายใน 48 ชั่วโมงแรก ลดความเสี่ยงการเสียชีวิตได้อย่างมีนัยสำคัญ

• วิธีผ่าตัดขึ้นอยู่กับตำแหน่งของรอยหัก อายุ ระดับกิจกรรม และสุขภาพโดยรวม ไม่ใช่อายุอย่างเดียว

• หลังผ่าตัด การลุกเดินเร็ว ทำกายภาพบำบัด และรักษากระดูกพรุน คือหัวใจของการฟื้นตัว

• การป้องกันคือทางออกที่ดีที่สุด ตรวจกระดูก ปรับบ้าน ฝึกทรงตัว ก่อนที่จะเกิดเหตุ

ผู้สูงอายุทุกคนสมควรได้ใช้ชีวิตอย่างเต็มที่ ไม่ถูกจำกัดด้วยความเจ็บปวด และถ้าเกิดเหตุขึ้น การตัดสินใจที่รวดเร็วและถูกต้อง คือของขวัญที่ดีที่สุดที่ครอบครัวมอบให้ได้ครับ

บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับกระดูกสะโพกหักในผู้สูงอายุ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล อาการและความเสี่ยงของแต่ละคนแตกต่างกัน ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการประเมินและวางแผนการดูแลที่เหมาะสมกับตัวคุณ

ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง

ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อได้ที่ Line ID @doctorkeng

เพิ่มเพื่อน Line https://lin.ee/swOi91Q โทร 081-5303666

📖 อ่านคู่มือโรคฉบับเต็มได้ที่ กระดูกสะโพกหักในผู้สูงอายุ