ปวดเชิงกรานหลังรักษามะเร็ง ไม่ได้แปลว่ามะเร็งกลับมาเสมอไป แต่อาจเป็นผลข้างเคียงจากรังสีที่ทำให้กระดูกร้าวได้!

คนไข้ที่เคยฉายแสงในอุ้งเชิงกราน แล้วปวดสะโพก–ก้นกบ–ขาหนีบเรื้อรัง เดินแล้วเจ็บมากขึ้นเรื่อย ๆ ทั้งที่ไม่ได้ล้มแรง หลายครั้งไม่ได้เป็นหมอนรองกระดูกทับเส้น หรือข้อเสื่อมอย่างที่เข้าใจกัน แต่คือภาวะที่เรียกว่า

“radiation pelvic insufficiency fracture”

หรือ “กระดูกเชิงกรานร้าวจากผลข้างเคียงของการฉายแสง”

โรคนี้เจอได้บ่อยในผู้ป่วยมะเร็งปากมดลูก มะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก มะเร็งไส้ตรง มะเร็งต่อมลูกหมาก ที่เคยฉายแสงบริเวณอุ้งเชิงกราน แม้จะฟังน่ากังวล แต่ข่าวดีคือ ถ้าตรวจเจอเร็วและรักษาถูกวิธี ส่วนใหญ่มัก “หายและกลับมาเดินได้ดี” โดยไม่จำเป็นต้องผ่าตัดครับ

ทำไมฉายแสงแล้วกระดูกเชิงกรานถึงร้าวได้

รังสีที่ใช้รักษามะเร็งมีพลังงานสูง เป้าหมายคือทำลายเซลล์มะเร็ง แต่ในทางปฏิบัติ เนื้อเยื่อปกติรอบ ๆ ก็ได้รับผลกระทบบางส่วนด้วย กระดูกก็เช่นกัน โดยเฉพาะบริเวณเชิงกรานที่อยู่ในลำรังสีโดยตรง

สิ่งที่เกิดขึ้นกับกระดูกหลังฉายแสงคือ

• หลอดเลือดฝอยในกระดูกถูกทำลาย เลือดมาเลี้ยงกระดูกลดลง

• เซลล์สร้างกระดูกทำงานลดลง กระดูกสร้างใหม่ได้ช้ากว่าปกติ

• มวลกระดูกค่อย ๆ บางลง คล้ายภาวะกระดูกพรุน

• ถ้ามี “กระดูกพรุน” อยู่เดิม ผลของรังสีจะทำให้กระดูกยิ่งเปราะ

เมื่อกระดูกเชิงกรานซึ่งเป็นโครงหลักในการรับน้ำหนักเวลายืน–เดินอ่อนแรงลง การเดินธรรมดา หรือการสะดุดเล็กน้อย ก็อาจทำให้กระดูกเกิด “รอยร้าว” ได้ แม้จะไม่เคยล้มหรือเกิดอุบัติเหตุแรง ๆ เลยก็ตาม

คนกลุ่มไหนเสี่ยง radiation pelvic insufficiency fracture มากเป็นพิเศษ

• ผู้หญิงอายุ 50 ปีขึ้นไป โดยเฉพาะหลังหมดประจำเดือน

• เคยฉายแสงรักษามะเร็งในอุ้งเชิงกราน (ปากมดลูก, เยื่อบุโพรงมดลูก, ลำไส้ใหญ่ส่วนล่าง, มะเร็งต่อมลูกหมาก)

• มีภาวะกระดูกพรุน หรือมวลกระดูกต่ำอยู่เดิม

• ได้รับสเตียรอยด์ระยะยาว

• น้ำหนักตัวน้อย หรือมีโภชนาการไม่ดี

• เคยหกล้มหรือกระดูกหักจากแรงเบาในอดีต

อาการมักเริ่มภายใน 3–24 เดือนหลังจบการฉายแสง แต่บางรายอาจช้ากว่านั้นได้

อาการที่ควรเริ่มสงสัย

ลักษณะอาการของ radiation pelvic insufficiency fracture มักคล้ายปวดจากกล้ามเนื้อหรือเส้นประสาท ทำให้หลายคนถูกวินิจฉัยว่า “ปวดหลังจากหมอนรองกระดูก” หรือ “ปวดสะโพกจากเอ็นอักเสบ” อยู่เรื่อย ๆ จนรักษาไม่ตรงจุด

สัญญาณที่ควรสงสัยมีดังนี้

• ปวดลึก ๆ บริเวณก้นกบ สะโพก หรือขาหนีบข้างใดข้างหนึ่ง

• ปวดมากเวลายืน เดิน หรือขึ้นลงบันได แต่พอนั่งพักอาการจะเบาลง

• ปวดตอนพลิกตัวบนเตียง หรือลุกจากเก้าอี้

• เดินไกลไม่ได้ ต้องหยุดพักบ่อย ๆ เพราะเจ็บ

• ไม่มีประวัติล้มแรง ๆ แต่ปวดมากขึ้นเรื่อย ๆ

• บางรายเจ็บจน “ไม่มีแรงลงเท้า” เดินกะเผลก หรือเดินไม่ได้เลย

ถ้ามีอาการแบบนี้ โดยเฉพาะในคนที่เคยฉายแสงบริเวณเชิงกราน ควรคิดถึงภาวะนี้ไว้เป็นอันดับต้น ๆ

ตรวจอย่างไรให้รู้ว่าเป็นกระดูกเชิงกรานร้าวจริงหรือไม่

เอกซเรย์ธรรมดาของเชิงกรานมัก “ไม่เห็นรอยร้าว” ในระยะต้น ทำให้โรคนี้ถูกมองข้ามได้ง่าย การวินิจฉัยที่แม่นยำ จึงต้องอาศัยการตรวจขั้นสูงมากขึ้น

• MRI เชิงกราน เป็นการตรวจที่สำคัญที่สุด เห็นทั้งรอยร้าวและการบวมในไขกระดูก (bone marrow edema) บอกตำแหน่งและจำนวนรอยร้าวได้ชัด เช่น sacrum เป็นรูปตัว H หรือร้าวที่กระดูกหัวหน่าวสองข้าง

• CT scan ช่วยดูรายละเอียดกระดูก ถ้าต้องแยกจากมะเร็งกระจายหรือเนื้องอกอื่น

• DEXA scan ใช้ประเมินว่ามีโรคกระดูกพรุนร่วมด้วยหรือไม่ เพื่อนำมาวางแผนรักษาระยะยาว

ที่สำคัญ แพทย์ต้องแยกให้ได้ว่าเป็น “รอยร้าวจากรังสีและกระดูกพรุน” หรือเป็น “มะเร็งกระดูก/มะเร็งกระจาย” ซึ่งจะมีรูปแบบสัญญาณในภาพต่างกันและต้องดูร่วมกับประวัติการรักษามะเร็งเดิม

แนวทางรักษา: ส่วนใหญ่ไม่ต้องผ่าตัด

ข่าวดีคือ ในผู้ป่วยส่วนมาก radiation pelvic insufficiency fracture รักษาแบบไม่ผ่าตัดได้ จุดหลักคือให้กระดูกได้พักและฟื้นตัว พร้อมกับเสริมความแข็งแรงของกระดูกและกล้ามเนื้อรอบ ๆ

1) พักการลงน้ำหนักบางส่วน

เป้าหมายคือ “ลดน้ำหนักที่กดลงบนรอยร้าว แต่ไม่ให้ผู้ป่วยนอนติดเตียง”

• ใช้ walker หรือไม้ค้ำยัน

• หลีกเลี่ยงการเดินไกล ยืนค้างนาน

• ถ้าปวดมาก อาจให้ลงน้ำหนักข้างที่ปวดเพียง 25–50% ในช่วง 4–6 สัปดาห์แรก แล้วจึงค่อย ๆ เพิ่ม

การนอนพักทั้งวันโดยไม่ลุกเดินเลย ไม่แนะนำ เพราะจะทำให้กล้ามเนื้อฝ่อลีบ เสี่ยงลิ่มเลือด และฟื้นตัวช้าลงมาก

2) ยาแก้ปวดที่เหมาะสม

• ใช้พาราเซตามอลเป็นหลัก

• ยาแก้อักเสบกลุ่ม NSAIDs ใช้ได้บ้าง แต่ต้องระวังในผู้ที่ไตเสื่อมจากการรักษามะเร็ง หรือมีโรคกระเพาะ

• หลีกเลี่ยงยาแก้ปวดกลุ่ม opioid ระยะยาว เพราะทำให้เวียนศีรษะ ง่วง เสี่ยงหกล้ม

ความเจ็บปวดจะค่อย ๆ ลดลงเมื่อกระดูกเริ่มฟื้นตัว

3) รักษาโรคกระดูกพรุนควบคู่

เพราะถ้าไม่แก้ที่ “คุณภาพกระดูก” รอยร้าวอาจกลับเป็นซ้ำได้

• เสริมแคลเซียม + วิตามินดีในปริมาณที่เหมาะสม

• ใช้ยากลุ่มเพิ่ม/รักษามวลกระดูก เช่น bisphosphonates, denosumab หรือ teriparatide ตามดุลยพินิจแพทย์

• ปรับอาหาร เน้นโปรตีนเพียงพอ น้ำหนักตัวเหมาะสม พักผ่อนดี

4) กายภาพบำบัด

หลังจากปวดลดลง ควรเริ่มกายภาพเพื่อ

• เพิ่มกำลังกล้ามเนื้อสะโพก หน้าท้อง และหลัง

• ฝึกการเดินและการใช้ walker หรือไม้เท้าอย่างถูกวิธี

• ฝึกการทรงตัว ลดโอกาสล้ม

กายภาพที่ดีจะทำให้ผู้ป่วย “กลับมาเดินได้เร็วและมั่นคง” มากขึ้น

5) Sacroplasty (ฉีดซีเมนต์เสริมกระดูก) – ในรายปวดมาก

บางเคส โดยเฉพาะที่มีรอยร้าว sacrum หลายตำแหน่งและปวดมาก แม้พักและกินยาตามแผนแล้ว ยังลุกเดินไม่ได้ แพทย์อาจพิจารณาทำ sacroplasty คือฉีดซีเมนต์ทางการแพทย์เข้าไปในกระดูกที่ร้าวเพื่อเสริมความแข็งแรง

ข้อดีคือช่วยลดปวดเร็ว ทำให้ลุกนั่ง–เดินได้เร็วขึ้นมาก แต่ไม่ใช่ทุกคนต้องทำ ใช้เฉพาะเคสที่เหมาะสมเท่านั้น

ระยะเวลาฟื้นตัว และการพยากรณ์โรค

• ส่วนใหญ่ผู้ป่วยจะเริ่มปวดลดลงชัดเจนภายใน 4–6 สัปดาห์

• กระดูกมักฟื้นตัวเต็มที่ใน 8–12 สัปดาห์

• ถ้ามีหลายรอยร้าวหรือกระดูกพรุนรุนแรง อาจใช้เวลานานกว่านี้

โดยรวม หากรักษาตามแผนและป้องกันภาวะกระดูกพรุนควบคู่ ผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถกลับมาเดิน ทำงานบ้าน และใช้ชีวิตใกล้เคียงเดิมได้

สิ่งสำคัญที่สุดคือ

ไม่ปล่อยให้ปวดเรื้อรังโดยไม่ทราบสาเหตุ

ตรวจ MRI ให้เจอว่ามีรอยร้าวหรือไม่

เริ่มฟื้นฟูให้ถูกวิธีโดยเร็ว

ต้องรีบพบแพทย์ทันที เมื่อมีอาการต่อไปนี้

• ปวดสะโพก–ก้นกบมากขึ้นเรื่อย ๆ แม้พักแล้ว

• เดินไม่ได้ หรือเริ่มล้มง่าย

• ปวดร่วมกับมีไข้ หนาวสั่น (ต้องแยกการติดเชื้อกระดูก)

• น้ำหนักลดมาก อ่อนเพลีย จนสงสัยมะเร็งลุกลาม

อย่าคิดว่า “ปวดเดี๋ยวก็หาย” โดยเฉพาะในคนที่เคยรักษามะเร็งและฉายแสงมาก่อน เพราะยิ่งตรวจช้า การฟื้นตัวก็จะยิ่งช้าตามไปด้วยครับ

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์

สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่

ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง)

ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ

สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ

📱 Line ID: @doctorkeng โทร 081-5303666

#radiationpelvicinsufficiencyfracture #กระดูกเชิงกรานร้าว #ผลข้างเคียงการฉายแสง #กระดูกพรุน #ปวดสะโพก #หมอเก่ง

คำถามที่พบบ่อย

Q: หนูเคยฉายแสงที่อุ้งเชิงกราน แล้วตอนนี้ปวดสะโพกมาก เดินก็เจ็บ ไม่รู้ว่ามะเร็งกลับมาหรือเปล่า? A: อาการปวดเชิงกรานหลังฉายแสง ไม่ได้แปลว่ามะเร็งกลับมาเสมอไป แต่อาจเป็นภาวะกระดูกเชิงกรานร้าวจากผลข้างเคียงของการฉายแสงได้ครับ

Q: ถ้าเป็นกระดูกเชิงกรานร้าวจากรังสี จะต้องผ่าตัดไหมคะ? A: ในหลายกรณี หากตรวจพบเร็วและรักษาถูกวิธี ส่วนใหญ่มักหายได้โดยไม่ต้องผ่าตัดครับ

Q: ทำไมฉายแสงถึงทำให้กระดูกร้าวได้คะ? A: รังสีอาจส่งผลกระทบต่อหลอดเลือดในกระดูก ทำให้เลือดมาเลี้ยงกระดูกลดลง และกระดูกสร้างใหม่ได้ช้าลง ทำให้กระดูกอ่อนแอลงครับ

Q: อาการปวดแบบนี้ต้องไปหาหมอเลยไหมคะ? A: หากมีอาการปวดลึกๆ บริเวณก้นกบ สะโพก หรือขาหนีบ ปวดมากขึ้นเมื่อยืน เดิน และไม่มีประวัติล้มแรงๆ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัยเพิ่มเติมครับ

Q: เอกซเรย์ธรรมดาจะเห็นไหมว่ากระดูกร้าว? A: เอกซเรย์ธรรมดาอาจไม่เห็นรอยร้าวในระยะต้น การวินิจฉัยที่แม่นยำอาจต้องอาศัยการตรวจขั้นสูง เช่น MRI ครับ